Medet KAYA


Yazının konusu Adana Demirspor'un son yıllarda play-off finallerindeki dramatik kaybedişlerini, yada sezon boyunca oynadığı futbolun matematiğini, oyun anlayışını, oyuncu performanslarını anlatmak değil. Bunu merak edenler Hayri Ülgen ve  Deniz Kolgu’yu seyredip dinleyebilir. Yada kitlesel medyanın dijital ortamımda bunla ilgili epeyce haber bulabilirler. Baştan söyleyeyim nesnel bir yazı olması için çabaladım. Ancak konu taraftarlık olunca kişinin öznel yargılarından ve niyetlerinden sıyrılması zor. Bu yazıda anlatmaya çalışacağım konu Mavi Şimşekler yani Adana Demirspor taraftarı. Taraftarın Demirspor'la kurduğu sadakat ve fedakarlık yüklü bu ilişki halini anlamak için, öncellikle kulübün tarihsel seyrine kısaca bakmakta fayda var.                                                        

1938 yılında  çıkarılan Sivil Savunma Mükellefiyeti Kanun'unu personel sayısı 500’den fazla olan kuruluşlar spor kulübü açma zorunluluğu getiriyordu. Bu kanunun gereği olarak; Devlet Demir Yolları 6.Bölge İşletme Müdürlüğü bünyesinde  21 Aralık 1940 yılında Adana Demirspor kulübü kurulur. Atletizm, bisiklet , güreş ,yüzme branşlarında başarılı olsada esas tarihsel şöhretini sutopu ve yüzmede gösterir. Adana Demirspor sutopu takımı, yenilgi almadan aralıksız 13, toplamda 29 yıl Türkiye şampiyonu olur, Yenilmez Armada ünvanını alır.  Sutopunda özellikle İstanbul'la olan rekabete üstünlük sağlamasının futboldaki hegamonik duruma tarihsel bir cevap gibi bakılabilir. İklimin, Seyhan Irmağı’nın  sağladığı avantajı iyi kullanan sutopu ve  yüzme takımı 1970 yılından sonra başka şehirlerde kapalı yüzme havuzların yapılması ile ülkedeki spor politikalarının branş tercihleriyle  bu üstünlüğünü kaybetmeye başlar. Sutopunu ilginç kılan bir özellik de oyuncuların aynı zamanda futbolcu ve yüzücü olmaları. Yüzücülerden  Erdal Acet, Manş Denizi’ni 9 saat 2 dakikada yüzerek  bu mesafeyi dünyada en kısa sürede geçen erkek yüzücü unvanını elde etmiştir. Yüzme ve sutopunda gösterilen bu büyük başarılar futbol için belki  söylenemez ama bu durum futbola olan ilgiyi azaltmaz. Adana Demirspor’un futbol takımı bölgesel şampiyonluklardan sonra 1963-64 'te 2.Lig'e dahil olur. Uzun yıllar mücadele ettikten sonra  1973 ‘te takım 1.Lig'e çıkar. 1983-1984 yılına kadar 1.ligde kalır. Bu tarihten sonra inişli çıkışlı bir durum gösterir.1994-1995 sezonunda ligden düşer.80 yıllık mazisinde bugünkü adıyla Süper Lig'de 17 yıl kalabilmiştir. 

Adana Demirspor onca mağlubiyetlere, hezimetlere ve kupasız geçen onlarca yılla rağmen peşinden büyük bir taraftar kitlesini sürükleyebilmiştir.                                            

Bu taraftarlık hallerini anlamaya çalışmak yada anlaşılır kılmak için belkide en doğrusu taraftar  kimlikleri ve bu kimliğin şekillenmesini sağlayan unsurlara bakmak gerek.

Futbolun entelektüel bir küçümseme aracı olarak ekonomik-politik değerlendirmeye tabii tutulması,taraftarlık kimliğinin  olumlu yönlerini görmeye engel değil. Kuşkusuz taraftarlık kimliği eğitimle edinilen, doğuştan gelen, yada devletin bahşettiği kimliklerden daha az sorumluluk ve öz disiplin içerdiği için sivil karekterde.Sınırları esnek , grubun içine girmek yada çıkmak gönüllülük esasına dayalı. Etnik yada dini kimliklerin varlığını koruyan ve aktif kılan öteki kavramı taraftar kimliğinde sistemli bir hınca kolay kolay dönüşmez. Anlık öfkeler kızgınlıklar olabilir. Yoksa devletin makbul saydığı kimlikler ile karşıt kimlikler arasındaki bitmek bilmez gerilim ve kalıcılaşan kin duygusu, taraftar kimliğinde fazla açığa çıkmaz.                                                       

Taraftar kimliğini daha sivil kılan diğer bir unsurda her bireyin özne olma kapasitesi daha yüksek. Netice itibariyle oynanan bir oyunun öznesi değil,fakat seyrettikleri bir oyunun anlatısını kuran taraflarıdır. Spor medyası bu anlatıyı özellikle tek derdi şampiyonluk olan kulüpler için bozucu bir unsur. Genede taraftar oyun üzerine düşünme, değerlendirme, eleştirmede bulunabilir. Burada izlediği oyun üzerine söz söyleme başkasıyla diyaloğa girme yada empati kurma gibi iletişimsel süreçlerin öznesi. Bu oyuna dair kuralları bilmek ve ilgiye sahip olmak anlatı için yeterli. Neticede iddialı teorilere, büyük önermelere ve soyut düşünce kalıplarına sahip olmadan yorumlanabilir bir oyun.                                 

Üst düzey zihinsel süreçlere başvurmadan, üzerine söz söylenebilen ve eğlenilebilen bir oyuna dayanan taraftar kimliğinden, güçlü hiyerarşik ilişkilerin yoksunluğu sözün sınırlarını da genişletir.Öyleki futbol dışı bir konu bile söze dahil olabilir. Tıpkı  9 Ocak 2008 tarihinde Adana Demirspor-Trabzonspor  maçında; Ogün Samast (Hrant Dink’i öldüren kişi) ile gurur duyan bazı Trabzonspor taraftarına karşılık, Demirspor taraftarının açtığı ‘Ogün’ler Sizin Yarınlar Bizimdir’ pankartı gibi.Ya da ÖSYM’nin yaptığı bir sınavda, kopya  iddialarına karşılık bu durumu dert edinen Demirspor taraftarının beste yapıp tribünde söylemesi.Dahada çoğaltılacak bu örneklerden de anlaşıldığı gibi taraftarlık ve oluşan söylem düzeneği diğer kimliklerin söyleminden daha özgür olma verimliliğine sahip.                                                            
Söylem; yalnızca o an gerçekleşen bir oyunun seyrinde değil, pekala sosyal problemlerden de kaynağını alabilir. Yaşamla bağ kopmuyor. Şu denilebilir: Taraftar tüm kişisel, sosyal problemlerini askıya alarak tribüne gider, geçici bir unutma sağlayıp deşarj olur. Kuşkusuz doğrudur, ama yaşamında dert edindiği herhangi bir sosyal problemi tribünün özgül koşulları içinde ifade ederek bir kamusal tartışmaya katkı sağlayacağı da doğrudur. Bu durumda taraftarlık sözün öznesi olarak' eleştirel bilince sahipse; T.Adorno’nun  “futbolun endüstriyel kültürde ki ideolojik aygıt “dediği işlevi bozabileceğine dair küçük bir umut imkanı var demek .Bu bilinç,Umberto Eco’nun “çağımızın dini”dediği futbolu ruhanilikten arındırma gücüne de sahip. Taraftar belkide oyunu ticari ticari bir etkinlikten kurtaramayacak. Ama birlikte söz söylemenin, eğlenmenin keyfini yaşayabilir.  İsterse toplumsal mevzuları gündemine alarak sorumluluk duygusunu ve dayanışma ruhunu canlı tutabilir.                                          

Bahsettiğim bu hususlar bazı  taraftar topluluklarının ortak özelliği. Adana Demirspor taraftarının sahip olduğu tribün kültürü  farklı niteliklere de sahip. Bunu Fenerbahçe ile Beşiktaş tribünlerinde epeyce maç izlemiş dışardan biri ve futbol sever olarak  edindiğim tribün  gözlemlerime dayanarak söylüyorum. Kıyaslamamı esas kolaylaştıran da Adana Demirspor'un  bazı maçlarını  içerden biri ve taraftar olarak tribünlerde izlemem.  

Demirspor’un ilk maçını tribünde izlediğimde 2. ligdeydi. Yenilmesine rağmen onbinden fazla taraftarın coşkulu bir şekilde takımlarını maçın başından sonuna kadar kendine özgü besteleriyle, tezahüratlarıyla, hiç susmadan  desteklemeleri benim için hem şaşırtıcı hemde taraftarı olmam için yeterli sebepti. Tabii maçlarını izledikçe taraftar olmamın başka sebeplerini de bulacaktım.                                                  

Ortada; Süper Lig kupası , gazetesi, televizyonu hisse senedi,olmadığı halde  taraftarın bu derin bağlılığının, doğurduğu anlamlar var. Hele endüstriyel futbolun ürettiği ekonomik ve popüler gücün büyüsü her yeri istila etmişken. Takım tutmayı; kupa ve başarı şartına bağlamadan tutkuyla desteklemek, kıymetli bir  tavırdır.  Kıymetli çünkü taraftarlık kimliğini kazanmak-kaybetmek üzerine inşa etmez. Futbolu birlikte eğlenmenin, dayanışmanın ve paylaşmanın vasıtası haline dönüştürme gayreti var.Üstelik bu gayretin panayırımsı gibi eğlenceli bir boyutu da var. Verimliliğin ve kârlılığın futbolu ele geçirip başarıya odaklı bir  kültürünün hegamonik bir durumu söz konusu. Böyle bir iklimde Demirspor taraftarının yenilgilerden, başarısızlıklardan bir değersizlik manası çıkarmaması aynı zamanda özsaygı ve özgüvendir.Güç tapıncının büyüsüne ve rahatlığına  olan mesafeli halini korumaya çalışması çok değerli bir itirazdır.Güçlü olmayı kupalara, galibiyetlere ve taraftarın sayısal çokluğuna bağlamadığı içinde yenilgiler, başarısızlıklar  hüzne kedere yol açar.Ama bağlılık, umut etmek, güven duymak, hayal kurmak, paylaşmak ve sözünü söylemek  gibi insanı insan yapan değerleri  zedelenmez. Demirspor taraftarının hemen hemen  her maçta söylediği şu marşın sözlerinde olduğu gibi:                                                                 

Bunca yıl gözden uzakta,                     
Issızlarda karanlıklarda,                        
Sevdamızı büyüttük biz şimşeğim, Şampiyonluk uzak olsada.....                                                      

Gene tribünlerin vazgeçilmez pankartlarından  “İsterse Bu Aşkın Hiç Baharı Olmasın” ile “Herkes Bizden İyi Oynayabilir Ama  Kimse Bizim Kadar İnanmaz” sözlerinde olduğu gibi taraftar acı ve kederli ama bir o kadar umutlu. Tıpkı kimi yaşamlarımız gibi.

Demirspor kimliğini tanımanın bir yoluda bu kimliğin şekillenmesine katkı sağlayan yada kaynaklık eden önemli şahsiyetleri kısaca tanımak olacaktır. Bu önemli çünkü; Demirspor taraftarı mazisindeki oyuncusuyla, yöneticisiyle bir hafızaya sahip. Fakat diğer kulüplerin taraftarından farklı olarak; Çukurova kültürünü bir şekilde sanatsal yollarla ifade eden kişilerle de bağ oluşturması ve onların ruhunu  tribüne taşımasıdır. Bu bağı yazmamın nedeni; Demirspor taraftar kimliğinin özgünlüğünün farklılığın kaynağını futbola yüklediği anlam  ve değerlerden başka, Çukurova kültüründen de  beslendiğini göstermek. Taraftar kültürünü canlı tutan ve başarısızlıktan değersizlik anlamı çıkarmayan belki de bu zemin bu kayıt. Uzun uzadıya bu kişilerden bahsetmek yazının hacmini aşacağından kısaca değineceğiz.

Adana Demirspor Kulübü ve taraftarı için tartışmasız en önemli isim Muharrem Gülergin’dir. Komple bir sporcu olun Gülergin yüzme ve atletizmde Türkiye rekorları kırar, Adana Demirspor Yüzme Takımının ve Yüzme Milli Takımının kaptanlığını yapar.Adana Demirspor Sutopu Takımının  Türkiye şampiyonluklarındaki en önemli skorer oyuncusu olmuş, aynı dönemde futbol da oynayarak, bölgesel şampiyonluklar da önemli pay sahibi . 1972-1973 sezonunda bu defa teknik direktör olarak takımın başına geçer. Adana Demirspor Futbol Takımını en üst lige taşır. Turgay Renklikurt, Muharrem Gülergin için “Edebiyata Yaşar Kemal; sinemada Yılmaz Güney neyse, odur. Muharrem Gülergin sporun Aşık Veyseli'dir...” ifadelerini kullanıyor. Adana'da bugün Muharrem Gülergin'nin sportif başarıları kadar onun efendiliğiyle, iyilikseverliğiyle,güvenirliliğiye, güçlü arkadaşlık ilişkileriyle ilgili yüzlerce anı var.Yaşı onu görmeye müsait olmayanlar bile onunla ilgili duyduklarını zevkle anlatır.Demirspor taraftarının sık sık adından söz ettiği Muharrem Gülergin'i pankartlardan da hatırlatmayı ve anmayı hiç ihmal etmez.                                                      

Bir başka isim Yılmaz  Güney. Hapisteyken  arkadaşı Yavuz Pada’ya bir mektup gönderir. Yılmaz Güney mektupta Adana Demirspor’a duyduğu özlemi şöyle anlatır. “Demirspor bu yıl 1.Lige geçerse çok sevineceğim. Muharrem abinin çabaları boşa çıkmasın artık. Sivas yenilgisine üzüldüm.

Bilir misin ki Demirspor'da ben çocukluğumun ilk gençlik yıllarımın hüzünlü anısını buluyorum. İçimi ezen bir duygu ta tahta perdeli, tel örgülü Adana stadına kadar götürüyor beni....

Nedir bu boğazıma düğümlenip gözlerimizi buğulandıran duygu? Geçmiş günlere duyduğumuz özlemin anlamı ne?Nerde benim erik badem çaldığım bağlar...Nerde benim top oynadığım çocukluğumun arsaları?                                                             
Çok selam söyle Muharrem Abiye....Yürekten başarılar diliyorum. İlerde çıkmak nasip olursa faydalı olmaya çalışacağım Muharrem abiye ve Demirspor'a....hepinize selam.” Demirspor taraftarı, Yılmaz Güney’e olan vefasını çoğunlukla statta asılı kalan “Çirkin Kral’ pankartıyla gösterir. Güney’in daha önce söylediği “Dost ve Düşman Bilsin ki Mutlaka Kazanacağız ”sözünü de pankartlarda görmek mümkün. Bunları söylerken derdimiz politik bir mana çıkarmak değil.Taraftar da zaten politik görünmek için bunları yapmaz. Belki de bir parça Yılmaz Güney’in karakteriyle ozdeşleşmek ister. Belki de Umut  filmindeki Çukurova'nın insan hikâyelerinde kendisini görmüştür. En çokta mağdur ama kendini acındırmayan filmin kahramanı “Cabbar”da.

Kulübe başkanlık yapanlardan en çok sevilen kuşkusuz Bekir Çınar’dır. 2009 yılında başkan seçilip kulübün tüm borçlarını üzerine alarak bir alt lige düşürülmesine engel olur. Bir yıl sonra, mali sebeplerden dolayı intihar eder. Seçtiği mavi lacivert ipler onu ölüme götürürken, acısı taraftarın halen yüreğinde. Taraftarına o kadar sevgi ve saygıyla bağlı ki onların isteklerini kırmayarak, dünyaca ünlü İtalyan Serie A takımlarından Livorno' ile Adana’da bir dostluk maçının yapılmasını sağlar. Bekir Çınar’ın, tersane ve liman işçilerinin kurduğu Livorno ile demiryolu işçilerinin kurduğu Adana Demirspor'u buluşturması çok önemli. Bu “sürrel maç”( Bağış Erten'nin bu maç için kullandığı ifade) kadar yaptığı açıklamalarda önemliydi. Bekir Çınar şunları söylüyordu:“Biz kulüp olarak ırkçılığa ve endüstriyel futbola karşıyız.Rövanş maçını İtalya'da yapmak istiyoruz, karşılıklı dostluğu kardeşliği pekiştirmek istiyoruz.Çünkü iki kulübün kökleri işçilerden geliyor. Muhaliftir, Demirsporlu aykırıdır. Dün de böyleydi yarın da böyle olacak”.Kulübün, taraftarın duruşu, imajı açısından bunları söyleyen Bekir Çınar aynı zamanda MHP belediye meclis üyesiydi. Demirspor'un işçi kimliğini öne çıkararak siyaset üstü tanımlaması aynı zamanda taraftar topluluğunu da en iyi özetleyen durum. Taraftarın, hangi siyasi görüşe tekabül ettiğine  bakmadan herkesin haksızlığa uğradığı yada uğrayacağı muhtemelken, yanlış olana itiraz etmek insani duruş ve yurttaşlığın gereği değil mi? Yoksulluğun, işsizliğin eksilmediği ve daha başka problemlerin  çoğaldığı bir yerde bu dile geliş meşru değil mi? Bekir Çınar'ın Adana Demirspor için yaptıkları ve  söyledikleri de bu meşru durumu göstermeye çalışmasıydı.Çınar,kulüp için iyi doğru ve güzel olanı taraftarla  birlikte  inşa etmenin imkanlarını denemişti. En kritik katkısı haksızlığa  karşı gelmenin yada bir yanlışın dile getirilmesini sağ ve sol kavramlarının içine hapsetmeden Demirsporlu kimliğiyle bütünleştirmesi.  

Bugün takıma gönül vermiş bir çok insan Demirsporlu olmanın gereğini tanımlarken “ Muharrem Gülergin'nin ruhu, Yılmaz Güney'in cesareti ve Bekir Çınar’ın haysiyeti” der.

Adana Demirspor taraftarı Yaşar Kemal’le de bağ kurar. Neden kurmasın ki? Çukurova'nın pastoral hayatını ondan başka kim böyle destansı ve mistik bir dile anlatabilmiştir? Demirsporluların belki en çok karşılaştıkları roman karekterleri“Abdi Ağa” ile Deli Durdu'dur. Tribünlerdeki Abdi Ağa ile Deli Durdu ; yenilen bir maçtan sonra bazen hakem olur, bazen gol yapamayan oyuncu, bazen kulübün kasasını boşaltan yönetici, olur. En çok  yolunu gözledikleri de  Süper Lig’e taşımasını sağlayacak olan“İnce Memed'dir. Abdi Ağaların çok, İnce Memedlerin az olduğu bir hayata Adana Demirspor taraftarı yazarın ölüm yıl dönümlerinde “ İçimizde Yaşar Kemal ”pankartıyla anar.Yaşar Kemal'e ait olan “İnsan evrende gövdesi kadar değil yüreği kadar yer alır” sözünüde Demirsporlu sıkça kullanır. Zorlama bir yorum olacak belki ama taraftar, bu sözü kaçıp giden onca şampiyonluklara yada dünkü maçta olduğu gibi dramatik durumlarda, futboldaki karşılığını şöyle akla getirmiş  olabilir: Kupalar,gazeteler,dergiler, puanlar Süper Lig sizin; yenilgi, inanmak, umut etmek, hayal kurmak, dayanışma içinde olmak, muhabbet etmek, hayatın anlamını futbola kesiştirmek  bizim olsun.

Üzüntüsü eksik olmayan Adana Demirspor taraftarı bazende Müslüm Gürses'i yardıma çağırır.Her ne kadar  “Bu Kaderi Biz Yazmadık Bozacak Olan Biziz” sözünü bestelerine, pankartlarına taşısalarda.Çağırmakta haklı olabilirler. Hayat zor. Zira çeyrek asırdır kaderi bozamadılar. Taraftarın, stadın  dışında  nasıl kadeh kırdıkları bilinmez ama tribünlerde  Müslüm Gürses'in “ Unutamadım ”şarkısını koro halinde ne kadar iyi söyledikleri bilinir. Repertuarda “Yıllar Utansın” da yer alır.Gündelik hayatın getirdiği hüzne birde futbol kaynaklı keder eklenir. Ama yılların utandığı yok. Her şeye rağmen o yıllarda Kara Kemal'in, Seher Ana’nın, Yastık Dayı'n hatıraları var. Demirsporlular  yılların getirdiklerine inat  maçlarda söylediği şu marşın sözleri; taraftarın somut halini ve inandığı değerler üzerindeki ısrarını anlatıyor.  

Şehrin asi çocukları,                               
Sığmıyor ki sokaklara,.                                  
Mavi lacivert formalarla,                     
Yürüyoruz omuz omuza!!!                          
Yıllar geçti bak umutlarla                     
Gelmeyen şampiyonluklarla                           
Bin kat daha büyüdü sevdamız,  
Vazgeçmedik bir an armandan!!!            

Adana Demirsporlu kimliği;çok sesliliğin renkliliğin, mizahın, hüznün, adıdır. Kültürel sanatsal kaynakları tezahüratlarında, bestelerinde,  pankartlarında kullanmayı bilmektir. Çav Bella’yı, ve İzmir Marşı'nı birlikte söyleyebilmektir. Velhasıl “Bereketli Toprakların” bereketli tribünleridir.