Çerkeslerin eski geleneksel tarihleri her etnik kimlikte olduğu gibi folklorunda,mitolojik öykülerde  ve Nart Destanında saklıdır.26 bölüm ve 700 metinden oluşan ve sembolizm ağı ile örülmüş bu destan Bakır-Tunç devrinden önce panteonun yaşlı üyelerinin tarih sahnesine adım atışını anlatır.

Bu destanın ahlak ve davranış biçimleri Çerkeslerin yetişmesinde ideal kurallar oluşturdu ve daha sonraları Adığe Habzeyi (Çerkes geleneklerini) meydana getirdi. Destanın dili Adığebze (Çerkesçe) tarih sahnesine çıkan değişik kabileleri birleştiren unsur oldu. Çerkes gelenekleri bu dille yaşatıldı.

21 Mayıs 1864. 21 Mayıs Çerkes tehcirinin 158. yılı. Ancak Çerkes sürgünü 1858-1862,1863-1864 ve 1865 olmak üzere üç aşamada yaşandı. Aslında bu trajedinin başlangıcı, Kabardeylerin 1794 yılında Rus baskısına karşı başlattıkları ve aralıklarla devam eden ayaklanmadır. Kabardeyler Rus-Osmanlı sınırı olan Kuban nehrinin Osmanlı tarafına göçe zorlandılar. Kuzey Kafkasya halkı, Osmanlı-Rus yayılmacılığı arasında hegemonya mücadelelerinin kurbanı oldu.

1858-1864 yılları arasında Çarlık birlikleri Çerkes topraklarını arındırma planını uyguladılar. Rus askerleri Çerkesleri kuşatıyor, köylerini yakıp yıkıyor, zorla tahliye edilen nüfusu sıtmanın kol gezdiği bataklık ovalara yerleşmeye mecbur ediyor, Çerkeslerin ev, hayvan ve ürünleri etnik temizliğe uğratılmış köylere yerleşen Kazakların malı oluyordu. 

Rus orduları Çerkesleri ata topraklarından çıkarıyor, kabileler halinde Karadeniz kıyılarına sürüyordu. Natuhaçlar, Şapsığlar, Abadzehler, Ubıhlar ve diğer kabileler sadece mal mülklerini değil, sevdikleri insanları kaybediyorlardı. Kafileler dağ geçitlerini aşarken donanlar, ölenler oluyor, hayvanlar cesetleri parçalıyordu.

1864 Kasımı’nda Novorossiysk’de toplanan 24.790 Abadzeh, Şapşığ ve Bjeduğ’dan 14.900 kişi Osmanlı topraklarına gidebildi. Diğerleri hayatlarını kaybetti. Gemiler yüz binlerce insanı taşımaya yeterli olmadığı için Dağlılar uzun bir süre barınaksız beklemek zorunda kaldılar. 

Açlık, soğuk ve hastalık binlerce çocuk, kadın ve yaşlının  ölümüne  neden oldu. Teknelere tıka basa doldurulan insanlar teknelerde ölüyor, bazı tekneler batıyordu. Teknelere binebilen insanların ancak yarısı Osmanlı topraklarına ulaşabiliyordu.

Göçmen grupları büyüdükçe Osmanlının hazırlıksız olduğu anlaşıldı. Sağ gelenleri burada da ölümler bekliyordu. Trabzon ve Samsun civarında her gün 200-250 Çerkes ölmekteydi.. Çamurlar içinde kurulmuş çadırlar insanların mezarı oluyor, baharla gelen tifüs ölümleri arttırıyordu.

Varna limanına gelen 80.000 Çerkes tifüs ve sıtmaya yakalanmıştı ancak doktor ve ilaç yoktu. Resmi görevliler cesetleri gömmede yetersiz kalınca mahkumlar getirildi. Kadınlar çocuklarını yerli halka vermek için yalvarır hale gelmişti. Türk köyleri bile yokluk içinde iken aç ve umutsuz Çerkeslerin  durumu daha vahimdi. 

Çukurova’ya yerleştirilen 74.000 Çerkes göçmenden sıtma nedeniyle ölümlerden sonra geriye 4.000 kişi kalıyordu. Sağ kalanlar artık bir zamanların mağrur Dağlıları değil Sultanın tebası Osmanlı köylüsü haline gelecekti.

Osmanlının  aç ve hasta insanları kitleler halinde kabul edecek gücü yoktu. Osmanlı Devleti, Çerkes göçünü orduya insan kaynağı sağlamak, bataklık ve verimsiz toprakları işlemek, Hıristiyanlara karşı demografik dengeyi sağlamak ve Çerkes halkını milis gücü olarak kullanmak için teşvik etti.

Osmanlı yönetimi en baştan Çerkes soylularına ayrıcalıklar tanıdı. Çerkes halkının ise açlık ve sefaletten kurtulmak için  Osmanlı ordusuna “gönüllü” katılmaktan başka bir çaresi yoktu.

Cumhuriyet ise tek tipleştirici ideolojisiyle Çerkeslerin de tarihlerini, dillerini ve kimliklerini unutturmaya çalıştı..Çerkesler, Ruslar tarafından  sürgüne, kıyıma, etnik temizliğe  tabi tutulmuşlardı. Tıpkı Osmanlı Ermenileri gibi. Bu nedenle Rusya Ermenilere yönelik katliamı, Türkiye de Çerkeslere yapılan katliamı görmezden gelir.

Anadolu, kültürel karşılaşmaların coğrafyası ama aynı zamanda gidenlerle, gelenlerle ve kalanlarla bir sürgün yolu. Balkanlardan ve Kafkaslardan Anadolu’ya, Anadolu’dan Der Zor çöllerine, Anadolu’dan Yunanistan’a, Trakya’dan Filistin’e, Doğu Anadolu’dan Batı Anadolu’ya, Suriye’den Şengal’den Anadolu’ya sürgün yolları çeşitli zamanlarda tehcire tabi tutulan, kıyımdan, katliamlardan kaçıp kurtulmak isteyen insanların trajik hikâyelerinin acılarıyla yüklü.

Anadolu coğrafyasında Çerkesler, Ermeniler, Rumlar, Yahudiler, Balkan Müslümanları, Kürtler, Kırım Tatarları, Ahıska Türkleri, Çeçenler, Romanlar, Suriyeliler, Ezidiler… birbirinden ağır ama aynı zamanda benzer hafızalar taşıyorlar. 

Her biri devlet kurumu tarafından mağdur edilmiş kesimler empati yoluyla  acılarını ortaklaştıramazlarsa güç her zaman bu trajedileri yaşatacaktır.

Çerkesler, unutturulan dil ve kültürlerine sahip çıkarken  diğer halkların ve toplulukların acılarını ve hak taleplerini gözeterek, onlarla birlikte barışın yolunu açabilirler.