Altın doların yerini alabilir mi?

Ekonominin küresel, dünya parasının ise ulusal (ABD doları) olmasından doğan çelişkiler, özellikle son yıllarda kendisini iyice hissettiriyor. ABD’nin doları silahlaştırması, jeopolitik üstünlük aracı olarak kullanması altının önem ve ağırlığını artırdı. Tüm sınırlılıklarına rağmen, altın, dünya parası işlevlerini kerte kerte doların elinden almaya başlıyor.

Altının ateşi

Altına yönelik küresel talep, öncelikle onun fiyatındaki bir patlama şeklinde gözlemlenebiliyor. Oysa doların yegane dünya parası olarak konumunu sağlamlaştırdı. ‘80’li ve ‘90’lı yıllar boyunca altın dolar karşısında değer kaybediyordu. Altının onsu 1981’de 459 dolarken, 2001’de 271 dolara kadar düştü.(1)

2001’de bu eğilim tersine dönmüş. ABD’de “dot.com” borsa krizi, 11 Eylül saldırıları ve Afganistan işgali bu yılda yaşandı. 2001’den sonra artık altın, dolar karşısında hep yükseldi: 2002’de 309; 2007’de 695; 2008’de 872; 2012’de 1669 dolar. Ve nihayet, son üç yılda altın muazzam bir sıçrama yapıyor. 2023’te 1940, 2024’te 2386, 2025’te 3431 dolar!(2)

2026’ya damgasını vuran İran savaşı ise altını adeta serbest uçuşa geçirdi: 11 Mayıs itibariyle 4677 dolar ve artmaya devam ediyor.

‘Altının ateşi’ denilen bu hummalı altın talebi, altını son 25 yılda 17 kattan fazla değerlendirmiş durumda. Altının ateşi, bağrında emperyalizmin krizini taşıyor. Altına yönelik talep milliyetsiz bir dünya parasına ihtiyacı ortaya koyuyorsa da emperyalizmin gerçekliği bu ihtiyacı bastırıyor.

Altının üretiminde ve arzında yaşanan göreli kıtlık, fiyatların uçmasının başlıca sebebiydi. Altın kağıt para gibi sınırsızca üretilemez, değer kaybetmeden elden ele dolaşamaz.

Altının rolleri

Ancak yine de altına yöneliş, onu belli derecede de olsa, dolaşım aracı haline de getiriyor.

Özel bankalarda bulunan ve piyasalarda işlem gören fiziki altının(3) değeri 2010’dan 2025’e 1,14 trilyon dolardan 5,18 trilyon dolara çıkmış. Buna tezgah-üstü takas edilen altını da eklemeliyiz: Aynı dönemde 250 milyar $’dan 1,10 trilyona… Demek ki finansal piyasalarda 6,3 trilyon dolarlık fiziki altın dolaşım halindedir.(4)

Ancak altının dolaşım aracı olarak rolü, fiziki altınla sınırlı değildir. Türev araçlar (vadeli işlem sözleşmeleri) fiziksel altının sınırlarının ötesinde yeni bir altın varlığı yaratıyor. Finansal piyasada, ileri bir tarihte belli miktarda altının temin edileceğine dair bir sözleşme de hızla likidite kazanıp, nakit para gibi dolaşıma girebiliyor. Altın bazlı türev araçların(5) değeri; 2010’da 750 milyar dolarken, 2025’te 1,5 trilyon dolara yükseldi.(6) Fiziksel altın hiç el değiştirmeden, vadeli altın sözleşmeleri ile, altının dolaşım aracı rolü oynayabildiğini görüyoruz bir nevi kağıttan altın. Ki böylece türevler, kıt bir maden sanki bolmuşçasına sınırsızca genişleyebilir. Ama bu simyacılık, belli bir noktada finansal krize de yol açabilir.

Burada, altının servet yığma ve yatırım aracı olarak rolüne geçecek olursak, bu alanda da hissedilir bir artış gözlemlenebiliyor. Altın yatırım fonları, son 15 yılda 90 milyar dolardan 440 milyar dolara çıkarak 5 kat arttı. Altın mücevherlerin değeri ise aynı dönemde 3,3 trilyondan 10,8 trilyona çıktı. (7)

Ulusların zenginliğinin altında tutulması, yani Merkez Bankalarındaki altın rezervleri de, dolar kuru şoklarının sıklaşması ve dolara dayalı yaptırımlar sebebiyle artıyor; 2010’da 1,1 trilyonken, 2025’te 4,27 trilyon dolar!(8) Bu bağlamda, özellikle Çin’in dolar rezervlerini altın rezervlerine dönüştürme politikası etkili olmuş görünüyor. Demek ki altın, rezerv parası olarak da doların konumunu sarsıyor. Doları sadece FED basabilir; ama dolarla tam değiştirilebilirliğe sahip altın ise topraktan çıkartılıp rezervlere konabilir. Ki bu son nokta giderek bir ekolojik felakete yol açacak gibi görünüyor.

Altın son yıllarda önem kazanan sınai bir işlevi de var. Yüksek teknolojili üretimde, özellikle akıllı telefon ve bilgisayar imalatında kullanılıyor. Altın talebi bu sebeple de yükseliyor. 2010’da 690 milyar $, 2025’te 2,5 trilyon dolar ederinde altın, sanayide hammadde olarak kullanılmış. Yani sanayi sermayesi de altın talep ediyor, hatta muhtemelen stokluyor.

Ezcümle, altın, doların işlevlerini kısmen de olsa üstlenen bir konuma yerleşmiş görünüyor. Ancak, elden ele dolaşırken yıpranıp değer yitirmesi, saklanmasının zor ve masraflı oluşu, üretiminin zor ve kıt oluşu, yani arzının her zaman talepten az oluşu altının dünya parası işlevlerini üslenmesine engeller koyuyor. Küresel mali sermaye ise, doların istikrarsızlığı döneminde, bu engelleri suni yoldan aşabilmek için, türev araçlar, altın fonları, altın mevduatı gibi yöntemler geliştiriyor.

Altının laneti

Doların yükselişi nasıl ki dünya zenginliklerinden aslan payını ABD’nin toplamasına yol açıyordu ise, altının yükselişi de beraberinde kendi sosyal sonuçlarını getiriyor. Bu kez, küresel mali sermayenin güvenceye alınması için doğanın vahşice yağmasıyla karşı karşıyayız. Vahşi altın madenciliği tarımı yok ediyor, yer altı sularını zehirliyor, ormanları mahvediyor, hayvanları katlediyor, halk sağlığı sorunlarına yol açıyor.

Son 15 yılda, dünyada dolaşan altının sadece değeri değil, miktarı da hayli arttı. Kuyumculukta, sanayide ve finansal piyasalarda 15 yıl öncesine göre yaklaşık 52.000 ton daha fazla altın kullanılıyor.9 Toprak Ana’nın bağrına, demek ki, yüzbinlerce ton daha fazla siyanür dökülüyor. Altının laneti, dünyanın her köşesinde nice canlar alıyor. Tıpkı Erzincan – İliç’te olduğu gibi…

(1) Londra Altın Borsası (LBMA) ortalama yıllık altın fiyatları. Bu verileri yazıda yer alan diğer verileri, ricamı kırmayarak, oldukça titiz biçimde derleyerek bana ulaştıran iktisatçı Olcay Çelik’e teşekkür ediyorum.
(2) LBMA verileri.
(3) Külçe, para ve madalyon.
(4) Dünya Altın Konseyi (WGC) verilerinden derlenmiştir.
(5) Vadeli işlem, opsiyon ve swap’ların toplam açık sözleşme büyüklüklerinin nominal değeri.
(6) Türev verileri, World Gold Council (WGC), Bank of International Settlements (BIS) ve Chicago Mercantile Exchange (CME) verileri baz alınarak ChatGPT tarafından hesaplanmıştır.
(7) WGC verileri.
(8) WGC verileri.
9 WGC verileri. Mücevherat için 13.500 ton, sanayide 5.000 ton, Merkez Bankası rezervlerinde 10.000 ton, özel sektörün finansal altın ticaretinde 23.400 ton daha fazla altın kullanılıyor. Bunların toplamı 51.900 ton yapmaktadır.